Bigorexie, wanneer sporten een verslaving wordt

✓ Een analyse met Marion Baradji L’Arbalestrier, sportpsycholoog en psychotherapeut.

Voordat ze antwoord geeft op de vraag « Hoe weet je of je zelf aan bigorexie lijdt? », aarzelt Marion Baradji L’Arbalestrier, sportpsycholoog. « Ik vind het lastig om daarop te antwoorden, want de mensen die bij mij terechtkomen, zijn doorverwezen of stellen zichzelf al vragen », geeft ze toe. In haar praktijk in Tours ontvangt ze sinds ze zo’n twintig jaar geleden haar master Klinische psychologie en psychopathologie van de sporter behaalde aan de universiteit Paul-Valéry, een uiteenlopende patiëntenpopulatie. Sporters, vooral uit individuele disciplines, melden zich bij haar met bigorexie: sommigen worden gestuurd door naasten die zich zorgen maken over de risico’s voor hun gezondheid, anderen beginnen zich geleidelijk bewust te worden van de greep die sport op hun dagelijks leven heeft. « Waar ik het meest op let, is de manier waarop iemand met lijden omgaat », benadrukt de klinisch psycholoog. Soms worden lichamelijke pijnsignalen uitgeschakeld: het lichaam geeft signalen af, maar die worden niet meer gehoord. Dat verschijnsel heet sensorische dissociatie.

Factoren die verslaving in de hand werken

Waar komt die afhankelijkheid van lichaamsbeweging vandaan? De factoren zijn moeilijk te achterhalen en liggen vaak diep verborgen in iemands persoonlijke geschiedenis. « Er kan iets zijn gebeurd dat traumatisch was, merkt Marion Baradji L’Arbalestrier op. Wanneer een aanleiding werd geminimaliseerd of emoties niet werden erkend, laat dat sporen na. » Bigorexie ontstaat uit een samenspel van psychologische en sociale mechanismen, die verband houden met opvoeding en cultuur. « Er is iets uit balans geraakt op het niveau van fundamentele behoeften: veiligheid, bescherming, genegenheid, stabiliteit, voorspelbaarheid, ergens bij horen, zelfexpressie en plezier. Vaak speelt ook de behoefte aan grenzen mee, die samenhangt met bepaalde tekorten in de opvoeding en met de manier waarop iemand regels en kaders ervaart. »

Om met een of meer onvervulde behoeften om te gaan, ontwikkelt de psyche strategieën om overeind te blijven, te overleven en verder te gaan zonder in te storten. Ze «zijn functioneel geworden om niet ten onder te gaan, maar kunnen disfunctioneel worden zodra er sprake is van lijden. » Zoals de voormalige psychiater en sportarts van INSEP, Claire Carrier, beschreef, « bestaan sommige sporters alleen nog in de gewaarwording van hun spieren ». Verslaving is een disfunctioneel patroon, het gevolg van levenservaringen die de manier van functioneren hebben « verstard », emotioneel, cognitief of in gedragspatronen. Trauma’s zijn dus niet de enige factor: bigorexie ontstaat vaak boven op psychische kwetsbaarheden die al eerder aanwezig waren.

Wie loopt risico?

Zowel amateurs als professionals kunnen een afhankelijkheid van sport ontwikkelen. In het boek Running Addiction Scale (1990) hervatte Mary twee maanden na haar bevalling het hardlopen: « De marathon gaat voor alles. Ik laat op mijn baby passen om te kunnen hardlopen. Iedereen verwijt het me en maakt zich zorgen. » ‘Gewone’ sporters zijn vooral afhankelijk van de activiteit zelf. Topsporters lijken daarentegen, via hun medailles en prestaties, sterker gedreven door behoefte aan veiligheid, ergens bij horen en zelfexpressie. Hun beloningen bevestigen dat ze bestaansrecht hebben. Maar wanneer hun carrière eindigt of een blessure blijft aanslepen, ontstaat een ernstig risico: « Als sport een manier is geweest om het zelfbeeld, de behoefte aan waardering en de identiteit te voeden, en er niets achter zit, is het risico op een zware ontregeling groot. »

Het risico kan zich uiten in verslaving aan middelen. Zoals William Lowenstein, verantwoordelijk voor een Frans behandelcentrum voor drugsverslaafden, uitlegt in het eerder genoemde boek: « Sportbeoefening leidt tot een afhankelijkheidstoestand die een onthoudingsverschijnsel veroorzaakt. Zodra de trainingen worden stopgezet, loopt de sporter een groter risico om afhankelijk te worden van drugs en alcohol. »

© ASO

Signalen die aan het denken moeten zetten

In gespecialiseerde boeken en online bestaan verschillende tests om na te gaan of een regelmatige loper een problematische relatie met zijn sport heeft. Zo brengt het boek Running Addiction Scale de mate van loopverslaving in kaart op een schaal, positief of negatief. Het principe is eenvoudig: tel een punt op bij uitspraken als « ik loop heel vaak en regelmatig » of « ik loop ook als ik veel pijn heb », en trek punten af bij uitspraken als « ik zeg geen afspraken met vrienden af om te kunnen lopen » of « als ik een andere manier vond om fit te blijven, zou ik niet hardlopen ». De eindscore geeft een indicatie van de mate van afhankelijkheid, maar vervangt geen diagnose. Nieuwere instrumenten, zoals de Exercise Addiction Inventory, onderzoeken ook verslaving aan lichaamsbeweging en sport bij volwassenen.

Toch vervangen deze tests het oordeel van een zorgprofessional niet. Terugkerende stressfracturen, aanhoudende uitputting door « te veel trainen» en niet door « te weinig training», zoals sommigen denken, een onbestemd gevoel van onbehagen, stemmingswisselingen of naasten die zich zorgen maken: het zijn allemaal signalen die alarm kunnen slaan. Ook minder interesse in andere activiteiten, een gevoel van gemis of onrust bij de gedachte een training over te slaan, moet je serieus nemen. Bij sommige sporters is de pijnwaarneming verstoord: het centrale pijngebied lijkt geremd of losgekoppeld van de rest van het lichaam. « Daarom voelen ze niet dat ze moeten herstellen en merken ze de pijn van een blessure niet op… », legt Marion Baradji L’Arbalestrier uit.

Een afspraak maken betekent dus niet automatisch dat je bigorexie hebt. Het kan ook simpelweg helpen om beter naar jezelf en je lichaam te luisteren. Als tijdens het gezamenlijke onderzoek verslavingsgedrag naar voren komt, is dat geen eindpunt: de afspraak markeert het begin van het therapeutische proces dat nodig is om stap voor stap weer beter te worden. « Verslaving heeft in eerste instantie een functie, stelt Marion Baradji L’Arbalestrier. Een therapeut zal nooit zomaar de afweer van een patiënt afbreken zolang hij niet zeker weet dat die patiënt voldoende hulpbronnen heeft om overeind te blijven. »

Het belang van therapie

Bigorexie wordt, net als andere gedragsverslavingen, door specialisten op dezelfde manier behandeld als een verslaving aan gokken, seks of werk. « We werken op de plek waar de symptomen zitten: craving, de onweerstaanbare drang, impulsiviteit, schuldgevoel of de depressieve toestand die eronder kan liggen », bevestigt Marion Baradji L’Arbalestrier. Hoewel de gevolgen verschillen tussen een verslaving aan een activiteit en een middelenverslaving, zijn de onderliggende psychische mechanismen vergelijkbaar. Om haar patiënten doeltreffend te begeleiden, stelt Marion Baradji L’Arbalestrier een nauwgezet traject op, samen met artsen, fysiotherapeuten, diëtisten… « Het is belangrijk om multidisciplinair te werken ». Ze is opgeleid in IMO en gebruikt een integratieve aanpak, waaronder schematherapie, om de patronen van haar patiënten te begrijpen. Die zijn vaak innerlijk gespleten door mechanismen van rationalisatie of ontkenning.

Het doel van therapie is de functie van het symptoom of syndroom te begrijpen. Bij dit luisterende proces gaat het erom de strategie te doorgronden die de psyche heeft ontwikkeld om overeind te blijven. « Afweerstrategieën, waaronder verslaving, kunnen disfunctioneel, belastend en uitputtend zijn, of gevolgen hebben », aldus de psycholoog. Therapie onderzoekt deze mechanismen, brengt hun oorsprong in kaart en helpt vervolgens opnieuw waarde toe te kennen aan wat mogelijk uit balans is geraakt, soms door emotionele verwaarlozing in het verleden. « Bij de meeste van mijn patiënten was er werk nodig om de taal van de hersenen en die van het lichaam opnieuw te leren begrijpen. »

Twijfel je ook maar enigszins aan je sportgedrag, aarzel dan niet om een zorgprofessional te raadplegen voor advies en begeleiding. Signalen van afhankelijkheid kunnen talrijk zijn, maar voor degene om wie het gaat vaak nauwelijks merkbaar of hoorbaar. De oplettendheid van naasten is waardevol en verdient serieuze aandacht om de gezondheid te beschermen.