Σταμάτα Ρεβίθη, η άγνωστη ηρωίδα

Το 1896, με την παρότρυνση του ιστορικού Μισέλ Μπρεάλ, ο μαραθώνιος της Αθήνας γίνεται το κορυφαίο αγώνισμα των ανανεωμένων Ολυμπιακών Αγώνων, τους οποίους οραματίστηκε ο Πιερ ντε Κουμπερτέν. Στις 10 Απριλίου, δεκαεπτά άνδρες καλούνται να διανύσουν 40 χιλιόμετρα, καθώς η επίσημη απόσταση θα καθιερωθεί μόλις το 1908 στο Λονδίνο. Καμία γυναίκα δεν παίρνει θέση στην εκκίνηση, αφού η συμμετοχή τους απαγορεύεται από τους κανονισμούς. Ένας από τους λόγους που επικαλείται ο αμφιλεγόμενος πρόεδρος της ΔΟΕ; Η προστασία των γυναικών από τα λάγνα βλέμματα στις εξέδρες.

Υπάρχει όμως μια γυναίκα που προσπάθησε με κάθε τρόπο να πάρει μέρος στον επίσημο αγώνα, τον οποίο τελικά κερδίζει ο Σπυρίδων Λούης σε 2:58:50. Η γεννημένη στη Σύρο Σταμάτα Ρεβίθη θέλει να δοκιμάσει τις δυνάμεις της, αλλά της απαγορεύουν να αγωνιστεί. Την επομένη του αγώνα, στις 11 Απριλίου 1896, αποφασίζει να ξεκινήσει μόνη από τον Μαραθώνα, ανατολικά της πρωτεύουσας, με προορισμό το Παναθηναϊκό Στάδιο της Αθήνας. Αυτή είναι η ιστορία μιας επίμονης διαδρομής που έγινε σύμβολο.

Μια επίδοση έξω από τα καθιερωμένα

Ο μαραθώνιος των Αγώνων του 1896 σχεδιάζεται ως αγώνισμα αποκλειστικά για άνδρες. Τα επιχειρήματα της εποχής είναι πολλά: οι αρχαίοι αγώνες ήταν μόνο για άνδρες, το γυναικείο σώμα δεν είναι κατάλληλο για παρατεταμένη προσπάθεια ή ακόμη « αν υπάρχουν γυναίκες που θέλουν να παίξουν ποδόσφαιρο ή να πυγμαχήσουν, ας είναι ελεύθερες να το κάνουν, αρκεί να γίνεται χωρίς θεατές, γιατί όσοι συγκεντρώνονται γύρω από τέτοιους αγώνες δεν πηγαίνουν για να δουν αθλητισμό »: Μια φράση του Πιερ ντε Κουμπερτέν από το 1928, που αποδεικνύει πόσο αμετακίνητες ήταν οι απόψεις του Βαρόνου πάνω στο ζήτημα. Για τον πρώτο γυναικείο μαραθώνιο στους Ολυμπιακούς Αγώνες θα χρειαστεί να περιμένουμε μέχρι το 1984 και το Λος Άντζελες.

Οι παραδόσεις αποδεικνύονται πάντα δύσκολο να ξεριζωθούν. Σε κάθε περίπτωση, η Ρεβίθη ζητά να συμμετάσχει και οι αρμόδιοι απορρίπτουν το αίτημά της. Ακόμη και ο ιερέας που πρόκειται να ευλογήσει τους δρομείς τής γυρίζει την πλάτη… Εκείνη αποφασίζει να τρέξει ούτως ή άλλως. Στις 11 Απριλίου, στις 9 το πρωί, ξεκινά μόνη. Στις 13:30, αφού έχει σταματήσει αρκετές φορές για να ανακτήσει τις δυνάμεις της, ολοκληρώνει τη διαδρομή. Και τότε, με την ίδια απαράμιλλη «ευγένεια» και το ίδιο αθλητικό πνεύμα, της αρνούνται την είσοδο στο Παναθηναϊκό Στάδιο, όπου την προηγούμενη ημέρα είχε πραγματοποιηθεί η επίσημη τελετή. Η σιδερένια θέλησή της, πάντως, της εξασφάλισε μια θέση στην ιστορία. Η πληροφορία είναι διακριτική, αλλά επιβεβαιώνεται από τους ιστορικούς. Θα συναντήσετε διαφορετικές ημερομηνίες για τη θρυλική κούρσα της Ρεβίθη, όμως η απόκλιση εξηγείται από τη διαφορά ανάμεσα στο γρηγοριανό και το ιουλιανό ημερολόγιο, καθώς το δεύτερο χρησιμοποιούνταν ακόμη τότε στην Ελλάδα.

Ένας αγώνας για να ξεφύγει από τη φτώχεια;

Οι εφημερίδες της εποχής αναφέρονται πράγματι στην επίδοσή της. Ο Αθανάσιος Ταρασουλέας, ιστορικός που συνδέεται με τη ΔΟΕ, ερεύνησε αυτή την ιστορία, που μοιάζει με παραμύθι, και εντόπισε ίχνη της στον Τύπο της εποχής. Η εφημερίδα Estia γράφει για « τη δρομέα κυρία Ρεβίθη, την παράξενη γυναίκα, η οποία, έχοντας τρέξει πριν από λίγες ημέρες στον Μαραθώνα ως δοκιμή, σκοπεύει να συμμετάσχει μεθαύριο. Σήμερα ήρθε στα γραφεία μας και δήλωσε: “Αν τα παπούτσια μου με ενοχλήσουν, θα τα βγάλω στη διαδρομή και θα συνεχίσω ξυπόλυτη”». Η εφημερίδα αναφέρεται σε έναν πρώτο μαραθώνιο που έγινε ως δοκιμή, σε 4 ώρες και 30 λεπτά σύμφωνα με τις πηγές, και ίσως κάπου εκεί γεννήθηκε το μυστήριο γύρω από δύο υποτιθέμενες δρομείς.

Η Σταμάτα Ρεβίθη και μια άλλη γυναίκα, που ονομαζόταν Μελπομένη, φέρεται να διένυσαν την απόσταση. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, η περίφημη Μελπομένη, όνομα δανεισμένο από τη μούσα της τραγωδίας, μπορεί να ήταν στην πραγματικότητα η Σταμάτα Ρεβίθη, η οποία παρουσιάστηκε με αυτό το προσωνύμιο. Οι ιστορικοί δεν συμφωνούν. Μελπομένη ή όχι, πάντως, η κούρσα της Σταμάτας Ρεβίθη είναι τεκμηριωμένη. Τα βιογραφικά στοιχεία για τη γυναίκα αυτή παραμένουν αποσπασματικά. Φέρεται να γεννήθηκε το 1866 στη Σύρο, ένα από τα νησιά των Κυκλάδων. Την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων είναι μια φτωχή γυναίκα, μητέρα ενός παιδιού, που έχει χάσει πρόσφατα ακόμη ένα. Πηγαίνοντας με τα πόδια στην Αθήνα για να βρει δουλειά, φέρεται να άκουσε για τον μαραθώνιο και να αποφάσισε να τον τρέξει. Και το έκανε. Η ιστορία δεν λέει αν η Σταμάτα Ρεβίθη κατάφερε να ξεφύγει από τη δύσκολη κοινωνική της θέση χάρη στο κατόρθωμά της.

Πότε θα αποκτήσει η Ελλάδα ή αλλού ένα άγαλμα της Σταμάτας Ρεβίθη;

Η τολμηρή πράξη της Σταμάτας Ρεβίθη απέχει πολύ από το να ανατρέψει τους ολυμπιακούς κανονισμούς. Οι γυναίκες θα παραμείνουν αποκλεισμένες από τον μαραθώνιο για πολλές ακόμη δεκαετίες. Θα χρειαστεί να φτάσουμε στο 1984 για να ενταχθεί το γυναικείο αγώνισμα στο πρόγραμμα των Ολυμπιακών Αγώνων του Λος Άντζελες. Το όνομά της μπορεί να μην εμφανίζεται στα επίσημα αποτελέσματα, όμως η πράξη της αποτελεί προηγούμενο και την κατατάσσει στις πρώτες γυναίκες που έγιναν γνωστές μέσα από τον αγώνα για την πρόσβαση σε ένα δημόσιο αγώνισμα αντοχής. Αν η κίνησή της ήταν αυθόρμητη και μεμονωμένη, ίσως υποκινημένη από την ανάγκη να ξεφύγει από μια δύσκολη κοινωνική συνθήκη, σήμερα έχει αποκτήσει συμβολική σημασία.

Με την ανάπτυξη της ιστορικής έρευνας γύρω από τον αγώνα των γυναικών για τα δικαιώματά τους, η πορεία της ήρθε ξανά στο φως. Η πράξη της Σταμάτας Ρεβίθη εντάσσεται σε μια μακρά αλυσίδα μεμονωμένων πρωτοβουλιών, με την Κάθριν Σουίτζερ το 1967 να αποτελεί την πιο εμβληματική μορφή, πριν από τη θεσμική αναγνώριση. Στην Ελλάδα, η ιστορία της είναι πλέον γνωστή και έχει ενσωματωθεί σταδιακά στην εθνική αφήγηση του μαραθωνίου ως ιστορία μιας πρωτοπόρου. Η έρευνα του Έλληνα ιστορικού Αθανάσιου Ταρασουλέα αποτελεί την καλύτερη απόδειξη.

Πότε θα αποκτήσει η Σταμάτα Ρεβίθη ένα άγαλμα ή ένα μουσείο στο όνομά της; Η ιστορία αυτής της επίμονης και θαρραλέας γυναίκας θα το άξιζε. Κι έτσι θα μπορούσε να συνεχίσει να εμπνέει, με ακόμη μεγαλύτερη δύναμη, όλους τους ονειροπόλους του κόσμου.