Αιφνίδιος θάνατος στο τρέξιμο, οι κίνδυνοι και η πρόληψη

✓ Ανάλυση από την ιατροδικαστή, δρομέα trail και νικήτρια Charlotte Allain.

Στις 9 Μαΐου, ένας 42χρονος δρομέας υπέστη καρδιακή ανακοπή στο 38ο χιλιόμετρο του Trail des Forts. Διακομίστηκε από τα σωστικά συνεργεία στο νοσοκομείο, όπου τελικά υπέκυψε. Λίγες εβδομάδες μετά από αυτό το πένθος, ένας 50χρονος έχασε τη ζωή του στη La Pyrénénne, έναν αγώνα στο 20ό διαμέρισμα του Παρισιού, ενώ λίγο αργότερα ένας ακόμη δρομέας, 30 ετών, πέθανε σε στίβο του Val-d’Oise. Τραγωδίες που σημάδεψαν βαθιά την κοινότητα του running και συνέβησαν σε μια ιδιαίτερη συγκυρία, καθώς αρκετά κύματα καύσωνα οδήγησαν στην ακύρωση πολλών αγώνων και στο κλείσιμο υπαίθριων αθλητικών εγκαταστάσεων.

Αν και τα περιστατικά αυτά προκαλούν έντονη συγκίνηση, θέτουν και ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς γίνεται αθλητές, συχνά προπονημένοι και φαινομενικά υγιείς, να παθαίνουν καρδιακή ανακοπή την ώρα της προσπάθειας; Πίσω από αυτές τις ειδήσεις κρύβεται μια ιατρικά γνωστή πραγματικότητα: ο αιφνίδιος θάνατος του αθλητή.

Σπάνιος αλλά πάντα επίφοβος, μπορεί να ευνοηθεί από άγνωστες καρδιοπάθειες, ακραίες καιρικές συνθήκες ή μια προπόνηση που δεν ανταποκρίνεται στις δυνατότητες του δρομέα. Μια ματιά σε ένα φαινόμενο που υπενθυμίζει τη σημασία του προληπτικού ελέγχου και της πρόληψης.

Ο αιφνίδιος θάνατος του αθλητή, σπάνιο αλλά υπαρκτό φαινόμενο

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), αιφνίδιος θάνατος είναι ο απροσδόκητος θάνατος ενός ανθρώπου που φαίνεται υγιής, μέσα σε μία ώρα από την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων. Εξ ορισμού, είναι απρόβλεπτος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο λάτρης του τρεξίματος είναι καταδικασμένος να προπονείται με τον φόβο. Ο τακτικός έλεγχος από τον προσωπικό γιατρό ή έναν καρδιολόγο μπορεί να εντοπίσει ορισμένες καρδιοπάθειες που αυξάνουν τον κίνδυνο κατά την έντονη προσπάθεια, χωρίς βέβαια να αποτελεί απόλυτη εγγύηση.

Ο κίνδυνος παραμένει περιορισμένος. Το Fondation Coeur & Recherche εκτιμά ότι ο αιφνίδιος θάνατος πλήττει περίπου 1 στους 1.000 κατοίκους κάθε χρόνο, δηλαδή σχεδόν 60.000 ανθρώπους ετησίως στη Γαλλία, αν και τα διαθέσιμα στοιχεία παραμένουν ανακριβή. Αφορά περισσότερο τους άνδρες, με συχνότητα τρεις έως τέσσερις φορές υψηλότερη από εκείνη των γυναικών, και κορυφώνεται στις ηλικίες 45 έως 75 ετών. «Όσοι αθλούνται ερασιτεχνικά ή επιστρέφουν στη σωματική δραστηριότητα μετά τα 50 είναι περισσότερο εκτεθειμένοι», προσθέτει η Charlotte Allain, ιατροδικαστής και νικήτρια των 62 χλμ. του Trail des Forts.

Σύμφωνα με ανασκόπηση που δημοσίευσαν το 2021 οι Marijon και συνεργάτες στο περιοδικό Archives des Maladies du Coeur et des Vaisseaux — Pratique, στη Γαλλία καταγράφηκαν 820 περιστατικά αιφνίδιου θανάτου που συνδέονταν με την αθλητική δραστηριότητα σε διάστημα πέντε ετών. Τα στοιχεία προέρχονται από το γαλλικό μητρώο που δημιουργήθηκε το 2005 από το Centre d’expertise mort subite de Paris (Paris-CEMS), με δεδομένα από τον γενικό πληθυσμό 60 διαμερισμάτων. Συνυπολογίζοντας τα περιστατικά που δεν καταγράφηκαν, οι συγγραφείς εκτιμούν ότι περίπου 1.000 θάνατοι σημειώνονται κάθε χρόνο σε αυτό το πλαίσιο, ενώ ο αιφνίδιος θάνατος νεαρού αθλητή αγώνων δεν αντιστοιχεί σε περισσότερο από το 5% των καταγεγραμμένων περιστατικών στους αθλητές.

Οι περισσότερο εκτεθειμένοι δεν είναι όσοι έχουν γνωστή πάθηση και ακολουθούν ιατρικά επιβλεπόμενη άσκηση, αλλά όσοι έχουν μια πάθηση που δεν έχει διαγνωστεί.

Γιατί μπορεί να πεθάνει ένας δρομέας που φαίνεται υγιής;

Παρά όλες τις προφυλάξεις, δεν είναι δυνατό να αποκλείσουμε πλήρως το ενδεχόμενο του αιφνίδιου θανάτου. Καθώς συχνά συμβαίνει στη διάρκεια της προσπάθειας, με υπόβαθρο μια άγνωστη καρδιοπάθεια, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι η πάθηση θα είχε διαγνωστεί νωρίτερα. Όμως κάποιες φορές διαφεύγει.

Κρίμα, γιατί ο εντοπισμός μιας παθολογικής κατάστασης επιτρέπει την καλύτερη οργάνωση της αθλητικής δραστηριότητας. Και δεν στερεί κατ’ ανάγκη από τον δρομέα τη συμμετοχή σε trail ή σε αγώνα δρόμου. «Οι περισσότερο εκτεθειμένοι δεν είναι όσοι έχουν γνωστή πάθηση και ακολουθούν ιατρικά επιβλεπόμενη άσκηση, αλλά όσοι έχουν μια πάθηση που δεν έχει διαγνωστεί», διευκρινίζει η Charlotte Allain.

Ορισμένες παθήσεις, όπως εκείνες των στεφανιαίων αρτηριών (αθηρωματική επιβάρυνση), του ηλεκτρικού συστήματος της καρδιάς (διαταραχές του ρυθμού) ή του καρδιακού μυός (υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια), μπορεί να παραμένουν απαρατήρητες για χρόνια, μέχρι να εκδηλωθούν με αφορμή τη σωματική προσπάθεια. Καθώς η καρδιά επιβαρύνεται περισσότερο στην άσκηση, αυτές οι παθήσεις, τις οποίες η Charlotte Allain χαρακτηρίζει «αόρατες σε κατάσταση ηρεμίας», μπορεί να κάνουν την εμφάνισή τους.

Γενικά, περισσότερο εκτεθειμένοι είναι οι δρομείς με καρδιαγγειακούς παράγοντες κινδύνου, όπως η ηλικία, η παχυσαρκία, το κάπνισμα ή η δυσλιπιδαιμία/υπερχοληστερολαιμία. Ρόλο μπορεί να παίξει και το οικογενειακό ιστορικό.

Η ζέστη, ένας επιπλέον κίνδυνος

Ο αιφνίδιος θάνατος, που συχνά συνδέεται με άγνωστη καρδιοπάθεια, πρέπει να διακρίνεται από τη θερμοπληξία της άσκησης, γνωστή και ως υπερθερμία από άσκηση. Η κατάσταση αυτή μπορεί να εμφανιστεί χωρίς να υπάρχει υποκείμενη καρδιοπάθεια. Προκαλείται από διαταραχή της θερμορρύθμισης του οργανισμού κατά την έντονη μυϊκή προσπάθεια και ευνοείται, μεταξύ άλλων, από ένα ζεστό και υγρό περιβάλλον, που περιορίζει την ικανότητα εφίδρωσης.

Τα δύο φαινόμενα μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να συνυπάρξουν, όταν ένας δρομέας με καρδιοπάθεια εκτίθεται σε υψηλές θερμοκρασίες. Είναι αδύνατο να προσδιοριστεί με ακρίβεια η σχετική συμβολή των προϋπαρχουσών παθήσεων και των εξωτερικών παραγόντων, όπως η αφυδάτωση ή η ένταση της προσπάθειας. «Οι νεκροτομές δεν γίνονται συστηματικά, ενώ ακόμη λιγότερο συστηματικές είναι οι αναλύσεις των δειγμάτων που λαμβάνονται κατά τη διάρκειά τους. Έτσι, τις περισσότερες φορές η ακριβής αιτία του θανάτου δεν εντοπίζεται και μας λείπουν δεδομένα για τον αιφνίδιο θάνατο των αθλητών», τονίζει η ερευνήτρια, η οποία μελετά τους αιφνίδιους θανάτους μέσα από το επάγγελμά της. Η αιτία ενός θανάτου στο πλαίσιο αθλητικής δραστηριότητας είναι συχνά πολυπαραγοντική και μπορεί να συνδυάζει μια άγνωστη καρδιοπάθεια, έντονη ή παρατεταμένη σωματική προσπάθεια και ακραίες καιρικές συνθήκες.

© Prevention of sudden cardiac death during sports: An update. E. Marijon and al., Arch Mal Coeur Vaiss Prat 2021.

Η πρόληψη περνά από τον έλεγχο και την προσοχή στα προειδοποιητικά σημάδια

Η πρόληψη παραμένει ο καλύτερος τρόπος για να μειωθεί ο κίνδυνος αιφνίδιου θανάτου στον αθλητισμό. Το να βλέπει κανείς βίντεο για να πάρει το Pass de Prévention Santé (PPS) προφανώς δεν αρκεί. Μια επίσκεψη σε γενικό γιατρό ή καρδιολόγο, με στοχευμένο ιατρικό ιστορικό και, αν χρειάζεται, ηλεκτροκαρδιογράφημα, αιματολογικό έλεγχο ή ακόμη και δοκιμασία κόπωσης, είναι πολύ πιο αποτελεσματική για την αξιολόγηση των κινδύνων.

Ορισμένα σημάδια πρέπει να μας ανησυχήσουν και δεν πρέπει να αγνοούνται: λιποθυμικά επεισόδια, αίσθημα παλμών, πόνος ή σφίξιμο στο στήθος, ιδίως όταν τα συμπτώματα συνδέονται με την προσπάθεια. Ασυνήθιστη κόπωση, τόσο σε ηρεμία όσο και κατά την άσκηση, καθώς και πρόσφατη πτώση της αθλητικής απόδοσης, πρέπει επίσης να οδηγήσουν σε ιατρική συμβουλή. Ο θάνατος ενός κοντινού προσώπου από αιφνίδιο θάνατο ή η αποκάλυψη σε αυτό μιας καρδιοπάθειας, όπως έμφραγμα του μυοκαρδίου, νόσος του καρδιακού μυός ή διαταραχή του καρδιακού ρυθμού, μπορεί επίσης να αποτελεί προειδοποίηση για εμάς τους ίδιους. «Όταν προσδιορίζεται η ακριβής αιτία του θανάτου, αυτό μπορεί να επιτρέψει και τον έλεγχο των μελών της οικογένειας του αθλητή, τα οποία ενδέχεται να πάσχουν από την ίδια νόσο», καταλήγει η γιατρός και δρομέας trail από την Besançon.