Emil Zátopek, de man die pijn trotseerde

Op 27 juli 1952 verwelkomt het olympisch stadion van Helsinki een held. Voor de derde keer in enkele dagen heeft Emil Zátopek al zijn tegenstanders achter zich gelaten. Dit keer heft de Tsjech zijn armen naar de hemel na de grootste proef van allemaal. Het lijkt hem bijna moeiteloos af te gaan. De derde gouden medaille voor Zátopek tijdens deze Olympische Spelen, waarmee hij een van de grootste prestaties uit de geschiedenis van de moderne sport neerzet. Een paar dagen eerder had hij zijn tegenstanders al verpletterd op de 5000 en 10.000 meter, zijn specialiteiten. Want jawel: Emil Zátopek had vóór deze Spelen in Helsinki nog nooit een marathon in een officiële wedstrijd gelopen. Nauwelijks te geloven. En die dag scherpt hij bovendien het olympisch record aan… Een gigant. Drie gouden medailles, drie verpulverde olympische records. Nooit eerder zou een atleet de Spelen zo domineren en tegelijk zo onverwoestbaar lijken, ondanks zijn vaak bespotte loopstijl. Zijn ploeterende manier van lopen is op de baan niet bepaald elegant. Niets wees erop dat deze zoon van een Moravische timmerman een legende zou worden. Een terugblik op het leven en de nalatenschap van deze sporter met een groot hart, een ongelooflijke wilskracht en een uitzonderlijk vermogen om af te zien.

Een eenvoudige jeugd…

… Eenvoudig, maar hard. Wellicht ontwikkelde Zátopek juist in die omstandigheden zijn ijzeren wil. Op 19 september 1922 verwelkomt František Zátopek in Kopřivnice, in Moravië, zijn zesde kind: Emil. Niemand kan vermoeden dat deze tengere jongen de meest onvermoeibare man ter wereld zal worden. Het gezin Zátopek woont vlak bij de Tatra-fabriek, waar zijn vader hard werkt. Volgens de legende liep Emil op vijfjarige leeftijd al dagelijks vier kilometer om melk te halen bij de boerderij in de buurt. In 1931 treft de economische crisis het land en het gezin van Emil. De negenjarige Emil moet vóór school werken. Op zijn zestiende gaat hij aan de slag in de schoenenfabriek van Bata. Zijn dagelijkse leven: twaalf uur werken en een vreemde gewoonte die zijn collega's intrigeert: tijdens de pauze op blote voeten over de binnenplaats rennen. De Tweede Wereldoorlog breekt uit en Tsjechoslowakije wordt door nazi-Duitsland geannexeerd. In de ellende van de oorlog heeft Emil Zátopek geluk. In 1944 ontsnapt hij ternauwernood aan dwangarbeid. Het Tsjechoslowaakse leger in ballingschap heeft sporters nodig voor zijn propaganda. De 22-jarige Emil sluit zich in Praag aan bij het bataljon voor lichamelijke opvoeding. Zijn leven verandert wanneer een officier hem een echt paar sportschoenen geeft. ‘Voor het eerst voelde ik dat mijn voeten konden vliegen.’ In 1945 is de oorlog voorbij en is Praag bevrijd. Zátopek wordt overgeplaatst naar Stará Boleslav. Daar, in de bossen rond de kazerne, zou hij zijn methodes verfijnen. Daar ontmoet hij ook een speerwerpster genaamd Dana, die zijn vrouw, trainer en bewaker van zijn nalatenschap zou worden.

Een recordmachine

De cijfers duizelen: achttien wereldrecords, 38 opeenvolgende overwinningen op de 10.000 meter, zijn specialiteit. Maar achter die statistieken schuilt een rauwere waarheid. Een vermogen om pijn te verdragen dat elk voorstellingsvermogen te boven gaat. Zo verscheen hij op de Spelen van Helsinki in 1952 met een longziekte. In zijn notitieboek schreef hij: ‘Pijn aan de rechterkant. Bloed ophoesten. Dokter zegt longontsteking. Oplossing: sneller lopen om eerder klaar te zijn…’ De Tsjechische locomotief was uit staal gegoten. Op 27 juli 1952 loopt de temperatuur tijdens zijn legendarische marathon op tot 32 °C. De Britse favoriet Jim Peters stort vijf kilometer voor de finish in. Zátopek versnelt. ‘Ik zag lopers stoppen om over te geven. Toen dacht ik: als zij stoppen, moet ik sneller lopen’. Hij finisht in 2.23.03, een nieuw olympisch record.

De officiële lijst met zijn records is duizelingwekkend:

30.000 m : 1.35.23,8 (1952), zeven jaar lang wereldrecord
10.000 m : 28.54,2 (1954), pas zes jaar later verbeterd
20.000 m : 59.51,8 (1951), de eerste man onder de magische grens van één uur
Uurloop : 20.052 m (1951), een prestatie die dertien jaar standhoudt

Een pionier van de trainingsmethodes

Dergelijke resultaten ontstaan niet zomaar. Zijn geschiedenis als man die pijn kon verdragen speelde zeker een rol, maar ook zijn methodes en vindingrijkheid. Zijn trainingen? Sessies van 100 x 400 meter in de sneeuw, 200 meter onder water lopen om zijn longcapaciteit te vergroten, hardlopen met extra gewichten en nachtenlang touwtjespringen op zijn kamer. Nog belangrijker dan de methodes was misschien wel dat hij een onvermoeibare werker was, een voorloper van de moderne atleten die enorme trainingsvolumes aankunnen. Een echte stachanovist. Zijn weduwe Dana onthulde enkele notities uit Emils trainingsdagboeken. Voor zijn tijd werkte hij uiterst methodisch. Dit is een veelzeggend voorbeeld:

‘Maandag: 100 x 400 m (75 sec.) met 100 m wandelen
Dinsdag: 20 km door het bos met een zandzak (5 kg)
Woensdag: onder water lopen (200 m x 10)
Donderdag: heuvels herhalen op militaire laarzen’

Mimoun-Zátopek: een broederlijk duel

De geschiedenis had hen tot vijanden kunnen maken. De Fransman Alain Mimoun tegenover de Tsjechoslowaak Zátopek, de onvermoeibare werker. Veel dingen scheidden hen. Behalve wat er echt toe deed: hun liefde voor het hardlopen en het diepe respect voor de mens achter de sporter. Hun eerste ontmoeting vond plaats tijdens de Spelen van Londen in 1948. Mimoun, luitenant in het Franse leger, zei over hem: ‘Zátopek? Hij lijkt op een man die uit de hel vlucht. Ik loop graag. Hij loopt alsof hij voor zijn leven rent.’ Nadat Mimoun in 1952 was verslagen (de video hierboven toont de 5000 meter), nam hij in 1956 tijdens de Spelen van Melbourne revanche. Dit keer was het Zátopek, verzwakt door een hernia, die Mimoun advies gaf: ‘Val aan bij kilometer 30, de wind draait’. De Fransman volgt het plan tot op de letter en wint goud. Bij de finish is Zátopek, die als zesde eindigt, de eerste die hem omhelst. ‘Deze medaille is ook van jou’, zegt Mimoun tegen hem. Hun correspondentie, die na de onthulling door het Tsjechisch olympisch comité in 2018 werd bewaard in het Olympisch Museum van Lausanne, beslaat bijna veertig jaar (1948-1982) en getuigt van een diepe vriendschap. Voorbij landen en vlaggen. Voorbij het verschil tussen een in Algerije geboren Fransman en een Tsjechoslowaak. De vriendschap van twee mannen onder dezelfde hemel, die van mensen die worstelen met hun nationale geschiedenis. Deze aangrijpende brieven geven een tijdsbeeld: ‘Beste Alain, hier is alles grijs. Ik loop nog altijd, maar nu in mijn kelder.’ ( «Je hebt gelijk, de politiek gaat voorbij, de vriendschap blijft. Je broer Emil’.

Een held gebroken door de geschiedenis

1968. De Praagse Lente. Zátopek, inmiddels kolonel, deelt pamfletten uit tegen de Sovjetbezetting. De repressie is meedogenloos. Hij wordt gedegradeerd tot eenvoudige arbeider en brengt zijn dagen door met het boren van waterputten in Slowakije. ‘Ze gaven me een houweel en een emmer. Ik groef door tot mijn handen bloedden’. Erger nog: hoewel hij als journalist aan de slag is gegaan, mag hij niet meer in stadions komen en moet hij zijn sportcolumns onder een pseudoniem ondertekenen. In 1975 biedt het regime hem rehabilitatie aan… als hij een herroeping ondertekent. Trots als hij is, weigert hij. Pas in 1989, na de Fluwelen Revolutie, krijgt hij zijn rang terug. Maar een agressieve kanker vreet aan zijn longen. Wanneer hij op 22 november 2000 overlijdt, lopen duizenden Tsjechen met sportschoenen om hun nek door de straten. Een laatste eerbetoon aan de man die tegen tirannen liep. Vandaag toont een standbeeld in Praag hem, grimassend van de inspanning.

Zátopek behoort geen enkel politiek regime toe. Hij is onze broeder in de strijd.