Kenia, królestwo długodystansowców w kraju, gdzie bieganie jest królową

Jeśli istnieje kraj, który uosabia bieganie jak żaden inny, to z pewnością jest nim Kenia. Nawet osoby interesujące się bieganiem tylko z daleka znają tę nazwę. Trzeba przyznać, że ta historia trwa już od dekad. Dokładnie od lat 60., kiedy Kipchoge Keino zdobył olimpijskie złoto na 1500 metrów podczas igrzysk w Meksyku w 1968 roku. Karierę zakończył z dwoma złotymi i dwoma srebrnymi medalami olimpijskimi, a do dziś uchodzi za jednego z najwybitniejszych afrykańskich sportowców w historii. To on otworzył przede wszystkim drogę kenijskiej kulturze zwyciężania, która później już nie osłabła. Cofnijmy się w czasie.

Wspaniała historia zbudowana na zawiłych dziejach kraju

Niepodległa od 1963 roku, po długim okresie kolonialnym, najpierw pod niemieckim, a później brytyjskim panowaniem, Kenia ma skomplikowaną historię. Początki kenijskiej lekkoatletyki sięgają bowiem czasów brytyjskiej kolonii. Już w latach 30. angielskie instytucje organizowały zawody dla pracowników różnych struktur podlegających państwu: wojska, kolei, poczty i administracji. Swoją rolę odegrały także lokalna kultura, trud codziennego życia oraz zwyczaj młodych Kenijczyków, którzy do szkoły docierali biegiem. Brytyjska kultura sportowa jedynie wydobyła na światło dzienne ogromny potencjał mieszkańców Kenii. To jednak zawody organizowane przez brytyjskie władze kolonialne pozwoliły objawić się pierwszym narodowym talentom.

W 1951 roku powstało Kenya Amateur Athletics Association (KAAA). Celem było umożliwienie Kenii oficjalnego udziału w najważniejszych międzynarodowych zawodach. Kraj zadebiutował na igrzyskach w Melbourne w 1956 roku, ale pierwsze wielkie sukcesy przyszły podczas igrzysk w Tokio w 1964 roku, a przede wszystkim w Meksyku w 1968. Bieg na 3000 metrów z przeszkodami, przez lata zdominowany przez Europejczyków, szybko stał się kenijską specjalnością. Wyróżniali się w nim między innymi Amos Biwott i Benjamin Kogo. To Kipchoge Keino, mistrz olimpijski na 1500 metrów z 1968 roku, a także medalista na 5000 metrów i w biegu na 3000 metrów z przeszkodami, zapoczątkował prawdziwą dynastię mistrzów, która wciąż rosła w siłę. Kenijska dominacja objęła później wszystkie konkurencje biegowe na szosie. Do dziś nikt nie jest w stanie jej podważyć.

© KIPRUN

© KIPRUN

© KIPRUN

© KIPRUN

© KIPRUN

© KIPRUN

Model rozwoju sportu po uzyskaniu niepodległości w 1963 roku

Rozwój kenijskiej lekkoatletyki nie wynika wyłącznie z surowego talentu. To także efekt stopniowego budowania struktur, pomyślanego z myślą o przyszłości. Po uzyskaniu niepodległości w 1963 roku KAAA stało się główną instytucją kenijskiej lekkoatletyki. W 2002 roku organizację przemianowano na Athletics Kenya (AK). Od dekad instytucja koordynuje krajowe zawody i powołuje reprezentacje na najważniejsze imprezy, takie jak igrzyska czy mistrzostwa świata. Zajmuje się przy tym różnymi odmianami biegania: biegami ulicznymi, przełajami, trail runningiem i biegami górskimi.

Federacja centralnie zarządza szkoleniem młodzieży i systemem licencji, a także współpracuje z międzynarodowymi partnerami. Profesjonalizacja tego sektora przyspieszyła w latach 90. Wielu kenijskich biegaczy otrzymywało wówczas stypendia uniwersyteckie w Stanach Zjednoczonych, a później trafiało do profesjonalnych cykli zawodów w Europie i Azji. Wraz z rozwojem elity zaczęły powstawać ośrodki treningowe na światowym poziomie, między innymi w Iten, Kaptagat (gdzie trenuje Eliud Kipchoge) i Nyahururu, wszystkie położone na wysokości ponad 2000 metrów. Obozy te stały się kuźnią prawdziwego „przemysłu” biegowego. To napędzające się koło przynosi coraz lepsze wyniki. Do tego stopnia, że niektórzy zawodnicy wolą reprezentować inne kraje niż Kenię, gdzie konkurencja jest mordercza.

Galeria wielkich mistrzów

© Nike

Od lat 90. Kenia niepodzielnie rządzi światowym maratonem. Biegacze z Rift Valley najpierw błyszczeli na bieżni, ale z czasem to właśnie na szosie zbudowali swoją legendę. Najbardziej ikoniczną postacią kenijskiego biegania jest oczywiście Eliud Kipchoge. W 2013 roku przeniósł się z bieżni na szosę i od tamtej pory nie przestaje pisać historii. Trzykrotny mistrz olimpijski, triumfator igrzysk w Rio w 2016 roku, Tokio w 2020 i Paryżu w 2024, jest jedynym mężczyzną, który zdobył trzy olimpijskie tytuły w maratonie. W 2022 roku w Berlinie ustanowił rekord świata uznany przez World Athletics, uzyskując 2:01:09. Ten wynik wciąż pozostaje jednym z największych wyczynów lekkoatletycznych współczesnej ery. Urodzony w 1999 roku Kelvin Kiptum miał być następcą Kipchoge. W październiku 2023 roku w Chicago poprawił rekord świata na 2:00:35, pokazując, że oficjalny maraton poniżej dwóch godzin może stać się rzeczywistością. Jego karierę tragicznie przerwała śmierć w wypadku drogowym w lutym 2024 roku. Kiptum miał zaledwie 24 lata. Jego odejście było dla kraju ogromnym ciosem. Zanim na scenę wkroczył Kipchoge, kenijski maraton zapisały w historii także inne wybitne postaci. Paul Tergat, pięciokrotny mistrz świata w biegach przełajowych i były rywal Etiopczyka Gebrselassiego, został pierwszym człowiekiem, który złamał barierę 2:05. W Berlinie w 2003 roku pobiegł 2:04:55, torując drogę współczesnym rekordom. 

Wśród kobiet Kenia przez długi czas pozostawała w cieniu swojej wielkiej etiopskiej rywalki, ale kilka zawodniczek odwróciło ten układ. Catherine Ndereba jako pierwsza zbudowała trwałą kenijską dominację. Dwukrotna mistrzyni świata z lat 2003 i 2007 oraz dwukrotna srebrna medalistka olimpijska z 2004 i 2008 roku była także pierwszą kobietą, która zeszła poniżej 2:19. W 2001 roku w Chicago ustanowiła rekord świata wynikiem 2:18:47. Dziś Brigid Kosgei wciąż uosabia nowoczesność kenijskiego maratonu kobiet. W październiku 2019 roku w Chicago ustanowiła rekord świata wynikiem 2:14:04, odbierając go legendarnej Pauli Radcliffe (2:15:25 w 2003 roku). Kosgei dwukrotnie wygrała także maraton w Londynie i pozostaje poważną kandydatką do zwycięstwa na każdym starcie. W najnowszej historii zapisała się również Peres Jepchirchir. Mistrzyni olimpijska w maratonie z Tokio 2020 jest także dwukrotną mistrzynią świata w półmaratonie.

A dziś?

Kenia wciąż pozostaje biegową superpotęgą, ale tej dominacji towarzyszą złożone problemy. Athletics Kenya nadal odgrywa kluczową rolę, jednak sposób działania federacji regularnie spotyka się z krytyką. Krajowi trudno zmierzyć się z ogromnym rozdźwiękiem między sportowymi sukcesami a skrajnym ubóstwem panującym w wielu jego częściach. Chętnych do wyrwania się do lepszego życia jest wielu, a miejsc w elicie niewiele. Powoduje to trudną do opanowania ludzką niepewność. Mimo to kraj nadal rozwija swój system nastawiony na wyniki. Ekosystem obozów treningowych, zwłaszcza ten w Iten, bardzo się rozrósł. Spotkać tam można światowe gwiazdy, wschodzących zawodników i zagranicznych amatorów, którzy przyjeżdżają trenować na wysokości 2400 metrów. Ten biegowy „turystyka” stał się źródłem dochodów i sposobem na promocję regionu. Nie jest to jednak sytuacja pozbawiona zagrożeń. Sprawa Agnes Tirop, dwukrotnej brązowej medalistki mistrzostw świata na 10 000 metrów z 2017 i 2019 roku oraz czwartej zawodniczki igrzysk w Tokio na 5000 metrów, zamordowanej w 2021 roku, ujawniła zagrożenia, z jakimi mierzą się sportsmenki. Inicjatywa „Tirop’s Angels” działa dziś na rzecz zapobiegania przemocy domowej i poprawy bezpieczeństwa zawodniczek, ale problem jest głęboko zakorzeniony. Bieda w kraju i nadzieja na lepsze życie dzięki bieganiu wciąż generują ogromną niepewność w środowisku biegowym. 

Pod względem technicznym kenijscy biegacze mają dziś dostęp do najlepszego sprzętu i bardziej naukowo opracowanych planów treningowych. Muszą jednak stawić czoła rosnącej światowej konkurencji, zwłaszcza ze strony Etiopii, Ugandy, Maroka i Europy. Przyszłość kenijskiego modelu zależy od kruchej równowagi między głęboko zakorzenionym dziedzictwem kulturowym, coraz bardziej indywidualistycznym podejściem do kariery a koniecznością utrzymania trwałej, krajowej polityki sportowej.