Plotselinge hartdood tijdens het hardlopen: risico’s en preventie

✓ Een analyse met forensisch arts, trailrunner en winnares Charlotte Allain.

Op 9 mei kreeg een 42-jarige hardloper bij kilometer 38 van de Trail des Forts een hartstilstand. Hij werd door de hulpdiensten behandeld en naar het ziekenhuis gebracht, maar overleed daar uiteindelijk. Enkele weken na dit overlijden kwam een 50-jarige man om het leven tijdens La Pyrénénne, een wedstrijd in het 20e arrondissement van Parijs. Daarna overleed een 30-jarige loper op een atletiekbaan in de Val-d’Oise. Drie drama’s die de hardloopgemeenschap diep hebben geraakt en zich afspeelden in een bijzondere context: meerdere hittegolven leidden tot de annulering van talrijke wedstrijden en de sluiting van buitensportaccommodaties.

Hoewel deze gebeurtenissen veel emoties oproepen, werpen ze ook een essentiële vraag op: hoe kunnen sporters, soms goed getraind en ogenschijnlijk gezond, tijdens hun inspanning een hartstilstand krijgen? Achter deze nieuwsfeiten gaat een medisch bekend fenomeen schuil: plotselinge hartdood bij sporters.

Ze is zeldzaam maar gevreesd en kan worden uitgelokt door bepaalde onontdekte hartaandoeningen, extreme weersomstandigheden of een trainingsbelasting die niet aansluit bij de mogelijkheden van de loper. Een analyse van een fenomeen dat het belang van screening en preventie onderstreept.

Plotselinge hartdood bij sporters: zeldzaam, maar reëel

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is plotselinge hartdood het onverwachte overlijden van iemand die ogenschijnlijk gezond is, binnen een uur na het ontstaan van de eerste symptomen. Ze is dan ook onvoorspelbaar. Dat betekent niet dat hardloopliefhebbers voortaan bezorgd moeten trainen. Regelmatig overleg met de huisarts of een cardioloog kan bepaalde hartaandoeningen opsporen die het risico tijdens zware inspanning verhogen, al biedt dat geen absolute garantie.

Het risico blijft beperkt. Fondation Cœur & Recherche schat dat plotselinge hartdood jaarlijks ongeveer één op de duizend inwoners treft, goed voor bijna 60.000 mensen per jaar in Frankrijk, al blijven de gegevens onnauwkeurig. Mannen worden vaker getroffen, drie tot vier keer zo vaak als vrouwen, met een piek tussen 45 en 75 jaar. « Mensen die recreatief sporten of na hun vijftigste weer beginnen met bewegen, lopen het grootste risico», zegt Charlotte Allain, forensisch arts en winnares van de 62 km van de Trail des Forts.

Volgens een overzichtsartikel dat Marijon en zijn collega’s in 2021 publiceerden in het tijdschrift Archives des Maladies du Coeur et des Vaisseaux — Pratique, werden in Frankrijk over een periode van vijf jaar 820 gevallen van plotselinge hartdood in verband met sport geregistreerd. De gegevens komen uit het Franse register dat in 2005 werd opgezet door het Centre d’expertise mort subite de Paris (Paris-CEMS) en de algemene bevolking omvatte (60 departementen). Rekening houdend met niet-geregistreerde gevallen schatten de auteurs dat zich in deze context jaarlijks ongeveer 1.000 sterfgevallen voordoen. Plotselinge hartdood bij jonge wedstrijdsporters vertegenwoordigt daarbij niet meer dan 5 procent van de geregistreerde gevallen onder sporters.

De mensen die het grootste risico lopen, zijn niet degenen met een bekende aandoening die onder medische begeleiding sporten, maar degenen bij wie een aandoening nog niet is vastgesteld.

Waarom kan een ogenschijnlijk gezonde loper overlijden?

Ondanks alle voorzorgsmaatregelen is het onmogelijk om uit te sluiten dat iemand plotselinge hartdood krijgt. Omdat dit vaak gebeurt tijdens inspanning bij een onbekende hartaandoening, zou je kunnen denken dat de aandoening eerder had moeten worden vastgesteld. Maar soms glipt ze door de mazen van het net.

Dat is jammer, want wanneer een afwijking wordt opgespoord, kan de sportbeoefening beter worden begeleid. Het hoeft bovendien niet te betekenen dat een loper geen trail of wegwedstrijd meer kan doen. « De mensen die het grootste risico lopen, zijn niet degenen met een bekende aandoening die onder medische begeleiding sporten, maar degenen bij wie een aandoening nog niet is vastgesteld », benadrukt Charlotte Allain.

Bepaalde aandoeningen van de kransslagaders (atherosclerotische plaquevorming), de elektrische prikkelgeleiding van het hart (hartritmestoornissen) of de hartspier (hypertrofische cardiomyopathie) kunnen jarenlang onopgemerkt blijven voordat ze tijdens lichamelijke inspanning klachten veroorzaken. Omdat het hart tijdens inspanning zwaarder wordt belast, kunnen deze aandoeningen, die volgens Charlotte Allain « in rust onzichtbaar » zijn, aan het licht komen. 

Over het algemeen lopen lopers met cardiovasculaire risicofactoren het meeste gevaar, zoals een hogere leeftijd, obesitas, roken of dyslipidemie/hypercholesterolemie. Ook erfelijke belasting kan een rol spelen.

Hitte als extra risico

Plotselinge hartdood, die vaak samenhangt met een onontdekte hartaandoening, moet worden onderscheiden van een inspanningshitteberoerte, ook wel inspanningshyperthermie genoemd. Deze aandoening kan optreden zonder onderliggende hartziekte. Ze ontstaat door een ontregeling van de warmteregulatie tijdens zware spierinspanning en wordt onder meer bevorderd door een warme, vochtige omgeving, waarin het lichaam minder goed kan zweten. 

In sommige gevallen kunnen beide fenomenen samenkomen, wanneer een loper met een hartaandoening aan hoge temperaturen wordt blootgesteld. Het is onmogelijk om precies vast te stellen welk aandeel de bestaande aandoening en externe factoren zoals uitdroging of de intensiteit van de inspanning hebben. « Autopsies worden niet systematisch uitgevoerd en de analyses van tijdens autopsies afgenomen stalen nog minder. Daardoor wordt de precieze doodsoorzaak meestal niet vastgesteld en beschikken we over te weinig gegevens over plotselinge hartdood bij sporters », benadrukt de onderzoekster, die zich vanuit haar beroep bezighoudt met plotselinge sterfgevallen. Een overlijden tijdens het sporten heeft vaak meerdere oorzaken: een eventuele onontdekte hartaandoening, zware of langdurige lichamelijke inspanning en extreme weersomstandigheden kunnen samen een rol spelen.

© Prevention of sudden cardiac death during sports: An update. E. Marijon and al., Arch Mal Coeur Vaiss Prat 2021.

Preventie begint bij screening en luisteren naar alarmsignalen

Preventie blijft de beste manier om plotselinge hartdood bij sporters te voorkomen. Alleen video’s bekijken om het Pass de Prévention Santé (PPS) te behalen, volstaat uiteraard niet. Een consult bij de huisarts of cardioloog, met gerichte vragen en indien nodig een elektrocardiogram, bloedonderzoek of zelfs een inspanningstest, is veel doeltreffender om de risico’s in kaart te brengen.

Bepaalde signalen moeten de alarmbel doen rinkelen en mogen niet worden genegeerd: flauwvallen of andere onwelwordingen, hartkloppingen, pijn of druk op de borst, zeker wanneer de klachten tijdens inspanning optreden. Ook ongebruikelijke vermoeidheid, in rust of tijdens het sporten, en een recente achteruitgang van de sportieve prestaties zijn redenen om een arts te raadplegen. Een naaste die plotseling is overleden en bij wie uiteindelijk een hartaandoening werd vastgesteld, zoals een hartinfarct, een aandoening van de hartwand of hartritmestoornissen, kan eveneens een waarschuwing zijn. « Wanneer de precieze doodsoorzaak wordt vastgesteld, kunnen ook familieleden van de sporter worden gescreend. Zij kunnen immers dezelfde aandoening hebben », besluit de trailrunning arts uit Besançon.