Stamáta Revíthi, de onbekende heldin

In 1896 wordt de marathon van Athene, op advies van historicus Michel Bréal, het koningsnummer van de vernieuwde Olympische Spelen, een droom van Pierre de Coubertin. Op 10 april moeten zeventien mannen 40 kilometer lopen. De officiële afstand wordt pas in 1908 in Londen vastgelegd. Geen enkele vrouw staat aan de start, want hun deelname is volgens het reglement verboden. Een van de redenen die de controversiële IOC-voorzitter aanvoert? Vrouwen beschermen tegen wellustige blikken vanaf de tribunes.

Toch is er een vrouw die er alles aan doet om aan de officiële wedstrijd deel te nemen. Die wordt uiteindelijk gewonnen door Spyrídon Loúis in 2.58.50. De op Syros geboren Stamáta Revíthi wil de strijd aangaan, maar mag niet starten. De dag na de wedstrijd, op 11 april 1896, besluit ze alleen van Marathon, ten oosten van de hoofdstad, naar het Panathenaïsch Stadion in Athene te lopen. Dit is het verhaal van die koppige tocht, die inmiddels een symbool is geworden.

Een prestatie buiten de lijntjes

De marathon van de Spelen van 1896 is opgevat als een mannenwedstrijd. Daarvoor bestaan destijds meerdere argumenten: de antieke Spelen waren voorbehouden aan mannen, het vrouwenlichaam zou niet geschikt zijn voor langdurige inspanningen, of, zoals Pierre de Coubertin in 1928 stelt: «Als er vrouwen zijn die willen voetballen of boksen, moeten ze dat vooral doen, zolang er maar geen toeschouwers bij zijn. Want de toeschouwers die zich rond zulke wedstrijden verzamelen, komen niet om sport te zien.» Een citaat dat bewijst dat de baron er uitgesproken ideeën op nahield. Het duurt overigens tot 1984, in Los Angeles, voor de eerste vrouwenmarathon op het olympische programma staat.

Tradities laten zich niet makkelijk verdrijven. Feit blijft dat Revíthi om deelname vraagt en dat haar verzoek door de officials wordt afgewezen. Zelfs de priester die de lopers moet zegenen, keert haar de rug toe. Ze besluit toch te lopen. Op 11 april om 9.00 uur vertrekt ze alleen. Om 13.30 uur, na meerdere stops om op adem te komen, bereikt ze de finish. Ook daar blijkt weer hoe weinig elegantie en sportiviteit er in het spel zijn: ze krijgt geen toegang tot het Panathenaïsch Stadion, waar de officiële ceremonie de dag ervoor heeft plaatsgevonden. Haar ijzeren wil bezorgt haar wel een plaats in de geschiedenis. Het verhaal is weinig bekend, maar door historici bevestigd. Over de precieze datum van Revíthi’s beroemde tocht lopen de bronnen uiteen. Dat verschil valt te verklaren door de overgang tussen de gregoriaanse en juliaanse kalender, waarbij Griekenland destijds nog de juliaanse kalender gebruikte.

Een race om aan de armoede te ontsnappen?

De kranten uit die tijd maken wel degelijk melding van haar prestatie. Athanasios Tarasouleas, een historicus die aan het IOC verbonden was, onderzocht het verhaal dat veel wegheeft van een fabel en vond sporen in de toenmalige kranten. Het dagblad Estia schrijft over «de loopster mevrouw Revithi, de vreemde vrouw die enkele dagen geleden als test de marathon heeft gelopen en van plan is overmorgen deel te nemen. Vandaag kwam ze naar onze redactie en verklaarde: ‘Als mijn schoenen me hinderen, trek ik ze onderweg uit en loop ik op blote voeten verder.’» De krant verwijst hier naar een eerste marathon die ze als test zou hebben gelopen, volgens sommige bronnen in 4.30 uur. Mogelijk is daar het mysterie rond twee vermeende loopsters ontstaan.

Stamáta Revíthi en een andere vrouw, Melpomene genaamd, zouden de afstand hebben afgelegd. Volgens sommige bronnen is de beruchte Melpomene, een naam ontleend aan de muze van de tragedie, mogelijk gewoon Stamáta Revíthi, die onder deze bijnaam aan de start verscheen. Historici zijn het daar niet over eens. Maar Melpomene of niet, de tocht van Stamáta Revíthi staat vast. De biografische informatie over deze vrouw blijft wel fragmentarisch. Ze zou in 1866 zijn geboren op Syros, een van de Cycladische eilanden. Tijdens de Olympische Spelen is ze een arme vrouw, moeder van één kind en kort daarvoor een ander kind verloren. Ze zou te voet naar Athene zijn gekomen om werk te zoeken, daar over de marathon hebben gehoord en hebben besloten die zelf te lopen. Dat deed ze ook. De geschiedenis vertelt niet of Stamáta Revíthi dankzij haar prestatie aan haar moeilijke omstandigheden wist te ontsnappen.

Wanneer krijgt Stamáta Revíthi een standbeeld in Griekenland of elders?

De stunt van Stamáta Revíthi verandert de olympische regels allerminst. Vrouwen blijven nog tientallen jaren uitgesloten van de marathon. Pas in 1984 staat de vrouwenwedstrijd op het programma van de Olympische Spelen in Los Angeles. Haar naam ontbreekt in de officiële uitslagen, maar haar daad vormt wel een precedent. Ze behoort tot de eerste vrouwen die bekendheid verwerven in de strijd om toegang tot een openbare duursport. Haar actie was spontaan en op zichzelf staand, misschien ingegeven door de wil om aan een uitzichtloze sociale situatie te ontsnappen, maar is vandaag uitgegroeid tot een symbool.

Nu historici steeds meer onderzoek doen naar de strijd van vrouwen voor hun rechten, is ook haar verhaal herontdekt. De daad van Stamáta Revíthi past in een lange chronologie van individuele initiatieven, met Kathrine Switzer in 1967 als bekendste voorbeeld, voorafgaand aan de institutionele erkenning. In Griekenland is haar verhaal erkend en maakt het geleidelijk deel uit van het nationale marathonverhaal, als dat van een pionierster. Het werk van de Griekse historicus Athanasios Tarasouleas vormt daarvan het beste bewijs.

Wanneer komt er een standbeeld of museum dat naar Stamáta Revíthi is vernoemd? Het verhaal van deze koppige en moedige vrouw verdient het. Zo kan het ook in de toekomst, met nog meer kracht, dromers over de hele wereld blijven inspireren.