Kenia, koninkrijk van de langeafstandslopers in een land waar hardlopen koning is

Als er één land is dat hardlopen als geen ander belichaamt, dan is het Kenia. Zelfs wie slechts zijdelings geïnteresseerd is in de sport kent die naam. De geschiedenis gaat dan ook al decennialang terug. Om precies te zijn tot de jaren zestig, met het olympische goud op de 1500 meter van Kipchoge Keino tijdens de Spelen van Mexico-Stad in 1968. Hij beëindigde zijn loopbaan met twee olympische gouden en twee zilveren medailles en geldt nog altijd als een van de grootste Afrikaanse kampioenen uit de geschiedenis. Belangrijker nog: hij effende het pad voor de Keniaanse winnaarscultuur, die daarna nooit meer is weggeëbd. Tijd om terug te spoelen.

Een indrukwekkende geschiedenis, gevormd door een complexe voorgeschiedenis

Kenia werd in 1963 onafhankelijk, na een lange koloniale periode, eerst onder Duitse en vervolgens onder Britse heerschappij. Het land Kenia bouwde daardoor een complexe geschiedenis op. De oorsprong van de Keniaanse atletiek gaat inderdaad terug tot de Britse koloniale periode. Vanaf de jaren dertig organiseerden Britse instellingen wedstrijden voor werknemers van de verschillende overheidsdiensten, zoals het leger, de spoorwegen en de posterijen. Ook de lokale cultuur, de hardheid van het dagelijks leven en de gewoonte van Keniaanse jongeren om naar school te rennen, speelden een rol. De Britse sportcultuur bracht vooral het enorme potentieel van de Kenianen aan het licht. Toch waren het de sportevenementen die door het Britse koloniale bestuur werden georganiseerd die de eerste nationale talenten ontdekten.

In 1951 werd de Kenya Amateur Athletics Association (KAAA) opgericht. Het doel was om Kenia officieel te laten deelnemen aan grote internationale wedstrijden. Het land maakte zijn olympische debuut in Melbourne in 1956, maar de eerste grote successen kwamen tijdens de Spelen van Tokio in 1964 en vooral die van Mexico-Stad in 1968. De steeplechase, een discipline die lange tijd door Europeanen werd gedomineerd, groeide snel uit tot Keniaans bolwerk, met atleten als Amos Biwott en Benjamin Kogo. Het was Kipchoge Keino, olympisch kampioen op de 1500 meter in 1968 en medaillewinnaar op de 5000 meter en de 3000 meter steeple, die een kampioenenlijn inluidde die alleen maar langer zou worden. De Keniaanse dominantie breidde zich vervolgens uit naar alle wegdisciplines. Een hegemonie die tot op de dag van vandaag door niemand kan worden ontkend.

© KIPRUN

© KIPRUN

© KIPRUN

© KIPRUN

© KIPRUN

© KIPRUN

Een duurzaam model na de onafhankelijkheid in 1963

De opmars van de Keniaanse atletiek draait niet alleen om ruwe aanleg. Er ligt ook een geleidelijk uitgebouwde structuur aan ten grondslag, met het oog op de lange termijn. Na de onafhankelijkheid in 1963 werd de KAAA de drijvende kracht achter de nationale atletiek. In 2002 werd de organisatie omgedoopt tot Athletics Kenya (AK). De bond coördineert al decennialang de nationale wedstrijden en de selecties voor grote toernooien, zoals de Olympische Spelen en wereldkampioenschappen. Ook uiteenlopende disciplines vallen eronder: wegwedstrijden, veldlopen, trailrunning en berglopen.

De federatie organiseert centraal de begeleiding van jonge atleten en de licenties, en werkt samen met internationale partners. In de jaren negentig versnelt de professionalisering van de sector. Tal van Keniaanse lopers krijgen dan een studiebeurs aan een Amerikaanse universiteit en stromen vervolgens door naar professionele wedstrijdcircuits in Europa en Azië. Naarmate de top zich verder ontwikkelt, ontstaan er trainingscentra op hoog niveau, onder meer in Iten, Kaptagat (waar Eliud Kipchoge traint) en Nyahururu. Ze liggen allemaal op meer dan 2000 meter hoogte. Deze kampen worden de kweekvijver van een echte ‘industrie’ rond het hardlopen. Een zichzelf versterkende cyclus, die tot steeds betere prestaties leidt. Zo sterk zelfs dat sommige atleten liever voor een ander land uitkomen dan voor Kenia, waar de concurrentie moordend is.

Een galerij vol grote kampioenen

© Nike

Sinds de jaren negentig heerst Kenia onbetwist over de marathon. De lopers uit de Rift Valley maakten aanvankelijk vooral indruk op de baan, maar bouwden in de loop der decennia hun legende uit op de weg. De meest iconische nationale figuur is uiteraard Eliud Kipchoge. In 2013 maakte hij de overstap van de baan naar de weg en sindsdien schrijft hij voortdurend geschiedenis. Als drievoudig olympisch kampioen, in 2016 in Rio, 2020 in Tokio en 2024 in Parijs, is hij de enige man die drie olympische titels op de marathon heeft veroverd. In 2022 liep hij in Berlijn een nieuw officieel wereldrecord van 2:01:09, een prestatie die nog altijd tot de grootste atletiekprestaties van de moderne tijd behoort. Kelvin Kiptum, geboren in 1999, leek voorbestemd om Kipchoges opvolger te worden. In oktober 2023 scherpte hij in Chicago het wereldrecord aan tot 2:00:35, waarmee hij de mogelijkheid van een officiële marathon onder de twee uur dichterbij bracht. Zijn loopbaan kwam in februari 2024 tragisch tot een einde toen hij op 24-jarige leeftijd omkwam bij een verkeersongeval. Zijn dood werd in het hele land als een enorm verlies ervaren. Voor Kipchoge hadden andere historische figuren hun stempel gedrukt op de Keniaanse marathon. Paul Tergat, vijfvoudig wereldkampioen veldlopen en voormalig rivaal van de Ethiopiër Gebrselassie, werd de eerste man die onder 2:05 dook, met 2:04:55 in Berlijn in 2003. Daarmee effende hij het pad voor de moderne toptijden. 

Bij de vrouwen werd Kenia lange tijd overvleugeld door zijn grote Ethiopische rivaal, maar verschillende atletes keerden het tij. Catherine Ndereba was de eerste die een langdurige Keniaanse dominantie vestigde. Ze werd tweemaal wereldkampioene, in 2003 en 2007, won twee olympische zilveren medailles, in 2004 en 2008, en was bovendien de eerste vrouw onder 2:19. In 2001 liep ze in Chicago een wereldrecord van 2:18:47. Vandaag staat Brigid Kosgei nog altijd voor de moderne Keniaanse vrouwenmarathon. In oktober 2019 liep ze in Chicago een nieuw wereldrecord van 2:14:04 en veegde daarmee de legendarische tijd van Paula Radcliffe uit de recordboeken, 2:15:25 in 2003. Kosgei won ook tweemaal de marathon van Londen en blijft bij elke start een serieuze titelkandidate. Een andere Keniaanse grootheid schreef recent geschiedenis: Peres Jepchirchir. Ze werd olympisch kampioene op de marathon in Tokio 2020 en is ook tweevoudig wereldkampioene halve marathon.

En vandaag?

Kenia blijft een grootmacht in het hardlopen, maar die dominantie gaat gepaard met complexe uitdagingen. Athletics Kenya speelt nog altijd een centrale rol, al ligt de werking van de bond regelmatig onder vuur. Voor Kenia is het moeilijk om de enorme kloof tussen sportief succes en de wijdverbreide armoede in het land te overbruggen. Er zijn veel kandidaten voor een succesvolle loopbaan, maar weinig plekken. Dat leidt tot een menselijke onzekerheid die moeilijk te beteugelen is. Toch blijft het land zijn prestatiestructuur verder uitbouwen. Het ecosysteem van trainingskampen, met name dat van Iten, is sterk gegroeid. Je komt er wereldsterren tegen, aanstormende talenten en buitenlandse amateurs die op 2400 meter hoogte komen trainen. Dat ‘hardlooptoerisme’ is een bron van inkomsten en een middel geworden om de regio op de kaart te zetten. Maar de situatie is niet zonder risico’s. De zaak rond Agnes Tirop, tweevoudig wereldkampioene brons op de 10.000 meter, in 2017 en 2019, en vierde op de 5000 meter tijdens de Spelen van Tokio, die in 2021 werd vermoord, maakte duidelijk hoe kwetsbaar vrouwelijke atleten waren. Het initiatief ‘Tirop’s Angels’ zet zich inmiddels in voor de preventie van huiselijk geweld en de veiligheid van vrouwelijke sporters, maar het probleem zit diep. De armoede in het land en de hoop op een beter leven dankzij het hardlopen blijven grote onzekerheid creëren in de loopwereld. 

Technisch gezien beschikken Keniaanse lopers tegenwoordig over de beste uitrusting en meer wetenschappelijk onderbouwde trainingsplannen. Tegelijk krijgen ze te maken met toenemende concurrentie uit de rest van de wereld, met name uit Ethiopië, Oeganda, Marokko en Europa. De toekomst van het Keniaanse model berust op een wankel evenwicht: tussen een diepgeworteld cultureel erfgoed, een steeds individualistischere loopbaanlogica en de noodzaak om een duurzaam nationaal sportbeleid in stand te houden.