Katharsis w bieganiu: mit czy skuteczna metoda?

Jedni wyładowują złość na poduszkach z kanapy, krzycząc przy tym tak, że omal nie zdzierają sobie gardła i nie przejmując się sąsiadami. Inni zakładają buty i ruszają biegać jak opętani. Czy sport, a zwłaszcza bieganie, naprawdę pomaga radzić sobie z problemami z życia osobistego lub zawodowego? Czy bieganie może przynieść katharsis?

Kata… katarzy… co takiego?

Słowo „katharsis” pochodzi z greckiego katharsis, które oznacza oczyszczenie, usunięcie tego, co złe, i oddzielenie dobra od zła. Katharsis oznacza więc uwolnienie się od negatywnych emocji, któremu towarzyszy pozytywna zmiana w życiu człowieka. W psychoanalizie jest metodą terapeutyczną, dzięki której lekarz pomaga pacjentowi uwolnić się od wypartych traum emocjonalnych. Chodzi zatem o pozbycie się tego, co nas obciąża: stresu, napięcia, złości, irytacji, lęku… Katharsis można osiągnąć na wiele sposobów. Poza terapią psychiatryczną można porozmawiać z przyjacielem, posłuchać muzyki, zapisać swoje odczucia albo uprawiać sport. W jaki sposób aktywność fizyczna pomaga pogodzić się ze sobą i z innymi?

Działanie hamuje emocje

Trenerzy mentalni wiedzą to od dawna: żeby opanować emocje, na przykład przed startem, lepiej być aktywnym. Wprawienie ciała w ruch ułatwia zarządzanie napięciem psychicznym. Umysł koncentruje się na wykonywanej czynności, zamiast na lęku przed jutrzejszym startem. Podobnie jest wtedy, gdy wciąż wracamy myślami do swoich problemów. Wyjście na trening pomaga się wyciszyć. Zwykle przez pierwsze minuty biegu myśli nadal krążą po głowie, ale dość szybko słabną, a potem całkowicie ustępują miejsca skupieniu na aktualnej aktywności. W tym sensie bieganie poprawia samopoczucie, bo pozwala przerwać ruminacje. Efekt jest jeszcze wyraźniejszy, gdy potrafimy biegać uważnie, czyli skupić się na chwili obecnej i wszystkich odczuwanych bodźcach: powietrzu na twarzy, cieple na ramionach, zapachu przyrody, kolorze kwiatów i nieba… Kontakt z „tu i teraz” pomaga uwolnić się od negatywnych emocji i powracających myśli.

Bieganie, jako dyscyplina wytrzymałościowa, poprawia samopoczucie również dlatego, że pobudza produkcję endorfin, słynnych hormonów, od których łatwo się uzależnić, bo wywołują poczucie przyjemności. Regularny zastrzyk endorfin może sprawiać wrażenie, że bieganie pomaga nam poczuć się lepiej. Jeśli trening trwa odpowiednio długo albo jest wystarczająco intensywny, wywołane nim zmęczenie sprzyja zasypianiu, poprawia regenerację i ogólną formę. Problemy łatwiej stawić czoła, kiedy jesteśmy bardziej wypoczęci.

Kiedy próbują pokonać życiowe przeszkody, niektórzy rzucają się w wir biegania. Trening staje się priorytetem, bo aktywność daje brakujące im dobre samopoczucie: dopóki biegniemy, zapominamy o problemach. Czas treningu jest jak wyrwa w codzienności, z której pochodzą nasze troski, zmartwienia i lęki. Zaczynamy więc biegać coraz częściej i coraz dłużej, żeby ten moment poza czasem, poza „prawdziwym” światem zajmował coraz więcej miejsca. Czy w takim przypadku rzeczywiście doświadczamy katharsis? A może po prostu uciekamy, nie oczyszczając się w żaden sposób?

A jeśli to tylko mit?

Wielu biegaczy twierdzi, że bieganie było ich terapią. Dzięki niemu udało im się przejść przez trudny okres, pokonać poważne problemy i uwolnić się od ich ciężaru. Czasem nawet uratować życie. Nagłaśniane historie pokazują, jaką ratunkową rolę może odegrać bieganie. Czy jednak nie oszukujemy samych siebie? Czy nie odmawiamy sobie dostrzeżenia tego, co naprawdę dzieje się za sprawą czasem przesadnego biegania? Choć bieganie przynosi wiele korzyści zdrowotnych, może też mieć szkodliwe konsekwencje: kontuzje, zaburzenia odżywiania, przetrenowanie, izolację społeczną i rodzinną, bigoreksję…

Ci, którzy podkreślają korzyści biegania dla zdrowia psychicznego, mają jednak częściowo rację. Sport tworzy jednocześnie przestrzeń do fizycznego rozładowania napięcia i czas tylko dla siebie, w którym nawiązujemy kontakt z samym sobą, własnym ciałem i odczuwanymi bodźcami. Bieganie nie musi całkowicie oczyszczać głowy z trosk i ruminacji, ale pozwala zrobić przerwę od wiru myśli i emocji. Jeśli jesteśmy zadowoleni z wykonanego treningu, pojawia się też nagroda i powód, by być z siebie dumnym. Bieganie wprowadza odrobinę pozytywów do obiegu, w którym krążą negatywne emocje.

Czy bieganie rzeczywiście zapewnia jednak katharsis? Niekoniecznie. Badania pokazują, że kiedy próbujemy opanować złość, skuteczniejsze może być uprawianie jogi, medytacja albo ćwiczenia oddechowe niż bieganie, jazda na rowerze czy boks. Innymi słowy, gdy jesteśmy szczególnie rozdrażnieni, lepiej wybrać spokojne aktywności niż te, które jeszcze bardziej podnoszą poziom pobudzenia. Jeśli czujemy irytację, dwugodzinny bieg nie musi więc być najlepszym pomysłem. Podobnie, gdy mamy skłonność do umniejszania własnej wartości i zmagamy się z dotkliwym brakiem pewności siebie, bieganie w grupie albo w miejscu, gdzie będziemy porównywać się z innymi, prawdopodobnie nie jest najlepszym rozwiązaniem. Znajdziemy tam mnóstwo powodów, by podtrzymywać ruminacje i nie poczuć się lepiej. Inny przykład: uciekanie od napiętej sytuacji w związku poprzez jak najczęstsze treningi biegowe może podtrzymywać napięcie, a nawet pogłębiać dystans między partnerami. Dla biegającej osoby czas spędzony na zewnątrz może być łykem powietrza, ale w domu może zabraknąć bliskości, rozmowy i spokoju. Przykłady można mnożyć, podobnie jak prawdziwe historie. Źle wykorzystane bieganie może przynieść skutek dokładnie odwrotny do zamierzonego.

© STADION-ACTU

Trudno więc wydać jednoznaczny werdykt: katharsis w bieganiu to mit czy rzeczywistość? Nie ma jednej odpowiedzi, bo wszystko zależy od konkretnej osoby i rodzaju problemu, który próbujemy złagodzić poprzez aktywność fizyczną. Każdy powinien sam sprawdzić, co daje mu bieganie, pamiętając przy tym, że nadmiar często oznacza ucieczkę, odurzenie, a nawet odmowę zmierzenia się z rzeczywistością. Nie ulega wątpliwości, że bieganie po to, by zapomnieć o problemach, niczego nie rozwiązuje i przypomina raczej krótkotrwały zastrzyk, po którym szybko przychodzi spadek. Bieganie może natomiast stać się częścią szerszego procesu, który pomaga poczuć się lepiej. Wtedy rzeczywiście jest „sportem dla zdrowia” w każdym wymiarze: fizycznym, psychicznym i społecznym. Może też stanowić etap zdrowienia, pod warunkiem że potraktujemy je właśnie w ten sposób, a nie jako cel sam w sobie.

Przeczytaj także

➜ Przeczytaj nasz artykuł: „ Krok po kroku: razem kobiety zakładają z powrotem buty do biegania”